سه شنبه ۳۰ آبان ۱۳۹۶

صفحه اول >> کتاب ها => جامعه شناسی کعبه



قرآن: اِنّ اوّلَ بيت وُضع للّناس لَلّذی ببکّةً مبارکاً و هُدیً للعالمين:

اولین خانه ای که برای مردم ساخته شده، آن است که در بکّه است با برکت و هدایت است برای عالمیان.

مقدمه

در اصطلاح جامعه شناسی، کعبه یک پدیدۀ طبیعی نیست، یک پدیدۀ اجتماعی است. بی تردید هدف از وجود و پیدایش آن نیز یک هدف اجتماعی است.

امروز نقش اجتماعی آن را در عینیت جامعه بشری مشاهده می کنیم، هر کسی اعم از افراد معمولی و دانشمندان متخصص در علوم انسانی، اهمیت آن و ثقل سنگین آن را در ناف جامعۀ یک میلیاردی اسلام و آثار پرارزش اجتماعی آن را درک می کند.

اما درباره این پدیده بزرگ، پرسش های زیادی هست که بی پاسخ مانده اند، پرسش هائی که هر کدام به جای خود یک موضوع علمی مهم است:

1- چرائی پیدایش آن و فلسفه وجودیش.


2- چگونگی پیدایش آن.

3- پیدایش آن، با فطرت فردی انسان رابطه ای داشته است؟ و اگر داشته ماهیت این رابطه چیست؟

4- نقش اولیه آن در زمان پیدایشش در جامعه آن روزی، چه بوده است؟

5- تحوّلی در نقش اجتماعی آن رخ داده است؟

6- آیا کعبه در نقشی که داشته و دارد، رقیبانی نیز داشته است؟

زیرا هر پدیدۀ اجتماعی رقیب و ضد دارد که دو نوع است:

الف: رقیب و ضدی که از هر حیث با ماهیت آن تضاد دارد حتّی در شکل ظاهری.

ب: رقیب و ضدی که شبیه خودش است و در بدو نظر با آن، همسنخ دیده می شود.    

مثال: دولت مردمی، یک پدیدۀ اجتماعی است و ضد آن از نوع اول، آنارشیسم و بی دولتی است. و ضد آن از نوع دوم، دولت استبدادی است.


یک دولت مردمی و یک دولت استبدادی از این نظر که هر دو «دولت» هستند شبیه هم اند. اما از نظر ماهیت، رقیب همدیگر[1] و متضاد هستند.

کعبه نیز هر دو رقیب و ضد را داشته است و دارد.

7- کعبه در بستر تاریخی رقابت، فراز و نشیبی داشته است؟

8- و بالاخره: علاوه بر نقش اخروی آن، نقش دنیوی آن چه بوده و چیست؟ آیا تنها نقش «عبادی و سیاسی» دارد یا نقش بزرگ دیگری هم داشته و دارد؟- ؟

9- ادیان مختلف دنیا ارتباطی با کعبه داشته اند؟

10- جای پای کعبه و نقش آن در همه تمدن های جهان.

11- درخشش و افول، فراز و نشیبی که کعبه در تاریخ به خود دیده است.

12-  سِمت قبله بودن، برای کعبه، کدام هدف بزرگ اجتماعی و مدنی را در نظر داشته و دارد؟

13-  ماجرای قبله بودن بیت المقدس، چه بود؟ آیا کعبه پیش از آن قبله نبود؟

14- کعبه در جامعه واحد جهانی، که مورد نظر شیعه ولایتی است، چه نقشی خواهد داشت؟

در این دفتر سعی شده در حدّ توان به پرسش های بالا پاسخ علمی داده شود. البته فقط به عنوان اولین گام، که گام های بعدی را محققان جوان بر خواهند داشت و نواقص بحث های من را کامل خواهند کرد.

چرا جامعه شناسی؟ آیا برای شناخت کعبه و نقش آن یک سبک صرفا حدیثی در کنار آیه های مربوط به آن کافی نیست؟ درست است ما نیز باید در خط مستقیم آیات و احادیث پیش برویم لیکن در بستر جامعه شناسی . زیرا کعبه پدیدۀ اجتماعی است آیات و حدیث های مربوط به آن نیز کاملا در بستر جامعه شناسی هستند.

متأسفانه آن همه آیات و احادیث که موضوع بحث شان رشته های مختلف علوم انسانی است اکثریت قریب به اتفاق شان به «اخلاق» آن هم اخلاق موعظه ای نه علمی، تفسیر شده اند و آن تعداد قلیلی که دربارۀ شان امکان تاویل اخلاقی نبوده، با بی تفاوتی از کنارشان عبور شده است که موضوع بحث ما از مصادیق این تعداد قلیل نیز هست.

کاری با برادران سنّی ندارم به عنوان یک شیعه دربارۀ دانشمندان گذشته شیعه می گویم: آنان هیچ کوتاهی نکرده اند هر چه توان داشته اند برای شرح و تبیین دین و آئین تشیع به کار بسته اند؛ اگر امروز پرسش های فراوانی داریم که پاسخ شان را در آثار گذشتگان مان، نمی یابیم به دو دلیل است:

1- تاریخ و زمانه همیشه در تحوّل است به ویژه امروز: در بیش تر موارد، هر مطلبی و موضوعی که در قدیم یک «مسئله» نامیده می شد امروز به عنوان یک رشته علمی کامل، شناخته می شود.

2- در طول این قرن ها، همیشه شیعه در محدودیت، تحریم، قتل عام ها، به سر می برده و مصداق یک «حزب قاچاق» بود. با این وصف دانشمندان ما توانستند این مکتب علمی کامل را حفظ کنند: در فقه کامل ترین فقه و حقوق را پرورانیدند، و در اصول دین و مسائل آن نیز دستکم هسته مرکزی آن را به طور زنده و جاندار حفظ کردند.

در اینجا دلیل سوم هم هست و آن به هدر رفتن استعداد افراد مستعد و گاهی نابغه در اشتغال به یونانیات و بودائیات است که رقیب به ظاهر همسنخ مکتب تشیع است که سدّ بزرگ کار علمی شده است. همان رقیب و ضد همسنخ که در بالا، به اشاره رفت.

در بیان مختصر: این دفتر درصدد تفسیر همه جانبه آیه 92 سوره آل عمران (انّ اوّل بيت وُضع للّناس لَلّذی ببکّة مبارکاً و هُدیً للعالمين) است. باز تکرار می کنم آن چه در این دفتر آمده برای تفسیر این آیه، دارای کمبودها و نواقص است که چشم امیدم به همت محققین جوان است.

 

 

سالروز میلاد امام مجتبی(ع) 

    5/9/1429 هجری

26/6/1387 شمسی

مرتضی رضوی

 



[1]  مراد از رقابت، جریان تاریخی میان این دو نوع دولت است.