يكشنبه ۲۵ آذر ۱۳۹۷

صفحه اول >> کتاب ها => حلقات (4)



شمارش مباني بحث

پس از تدوين اين جزوه، با بررسي دقيق لازم دانستم مهره هاي اصلي ستون فقرات بحث را دراين جا بياورم؛ آن قبيل آيه، حديث و فراز تاريخي، که در اين نوشته همواره به آنها تکيه شده است را به طور مشخص رديف کنم که تا پايان جزوه در نظر خواننده باشند. زيرا گمان کردم اين کار از پيچيدگي بحث (که هميشه با مباحثات علمي همراه است) بکاهد و مطالعه آن با هزينه فکري زياد، نباشد:

1. آيه 6 سوره مائده که هم وضو و هم تيمم و غسل را آورده است: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَ إِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَ أَيْدِيكُمْ مِنْهُ ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ».

2. اين آيه و سوره مائده آخرين سوره است که نازل شده، گرچه برخي ها گفته اند سوره توبه آخرين است و برخي ديگر سوره نصر را پايان وحي قرآن مي دانند. به هر صورت، سوره مائده پس از سال فتح مکه نازل شده و اين اجماعي است.

3. بديهي است پيش از آمدن اين سوره و اين آيه، وضو در طول سالها بوده و بديهي است که آيه تغييراتي در وضو داده است والاّ مصداق «تحصيل حاصل» و «توضيح واضحات» مي شود که خدا و قرآن و رسول(ص) منزّه از آن هستند.

4. بنابراين؛ ابتدا بايد وضو را در دو دوره تاريخي بررسي کرد: پيش از نزول آيه و پس از آن.

5. دو دوره مذکور در عصر پيامبر(ص) و اصحاب است. اما پس از  دوره اصحاب و تابعين، با شروع عصر «راي و قياس» مساله بزرگ ديگر ظهور کرده است، که بايد آن را دوره سوم ناميد.

6. اکثريت قريب به اتفاق حديث هايي که مسائل وضو را گزارش مي کنند، «سنت عملي» پيامبر(ص) را نقل مي کنند و با جمله «ديدم رسول خدا(ص) چنين وضو مي گرفت» شروع مي شوند. کمتر چيزي از بيان و زبان آن حضرت آمده است. بر خلاف ديگر ابواب احکام که بيشتر به «سنت قولي» مبتني هستند.

7. حديث هاي سنت عملي نيز خيلي کم است. زيرا اکثريت احاديث باب وضو، وضوي افرادي از اصحاب را گزارش مي کنند.

8. جامعه مسلمانان مانند همه جامعه هاي معاصرشان، فاقد «بيت الخلا» ـ مبال، توالت ـ بودند و بر زمين مسطح ادرار مي کردند. مدتي پيش از نزول سوره مائده، به ساختن آن مأمور شدند. اين پديده يکي از عوامل مهم تحول در وضو است.

9. يک گروه حديث داريم که از مردم مي خواهند کمتر از پيامبر(ص) پرسش کنند، زيرا پرسش زياد بر تکاليف مي افزايد و از سهولت و سماحت شرع مي کاهد.

10. در دوره سوم (عصر رأي و قياس) جزئياتي درباره وضو (و نواقض وضو) از اهل رأي پرسيده شد که به تورّم احکام در وضو انجاميد.

11. عمل به رأي شخصي، پس از رحلت پيامبر(ص) در چند مورد از برخي اصحاب صادر شد اما در زمان «ربيعة الرّاي» و ابو حنيفه به بالاترين فراز خود رسيد و پس از آن نيز ادامه داشت. يعني پيام آن همه حديث هاي «نهي از پرسش»، با اقدام اصحاب رأي از بين رفت.

12. اصحاب و تابعين گرچه در وضو اختلاف داشتند و وضوهاي متفاوت مي کردند، اما اين مساله صورت «مسلک» و «مذهب» به خود نگرفته بود. با فرا رسيدن عصر اصحاب رأي و قياس، مذاهب چهارگانه برادران سني شکل گرفت و در ميان شان اين همه اختلاف پيش آمد که «معجم الادباء» مي گويد: عده اي از مالکيان، شافعي را کشتند. (ج17، ص289).